Το Βυζάντιο ωφέλησε ή έβλαψε τον Ελληνισμό;

Share

Η εισήγηση του Μάριου Δημόπουλου στο συνέδριο που διοργανώθηκε στη Φιλοσοφική Σχολή Αθηνών στις 19 Μαρτίου του 1997 με θέμα «Ελληνισμός-Χριστιανισμός στο Βυζάντιο. Το Βυζάντιο ωφέλησε ή έβλαψε τον Ελληνισμό;».

 

 

Κυρίες και Κύριοι,

Ευχαριστώ που παρευρίσκεστε σήμερα στον χώρο τούτο, όπου θα πραγματοποιηθεί η μεγάλης σημασίας συζήτηση με θέμα «Ελληνισμός-Χριστιανισμός στο Βυζάντιο. Το Βυζάντιο ωφέλησε ή έβλαψε τον ελληνισμό;». Ένα θέμα το οποίο ίσως προκαλεί εντύπωση σε ορισμένους από εσάς, εφόσον επικρατεί η διάχυτη αντίληψη ότι το Βυζάντιο ήταν άρρηκτα δεμένο με τον Ελληνισμό, και ως εκ τούτου ίσως θεωρήσει κάποιος εσφαλμένο το παραπάνω ερώτημα, αν δηλαδή το Βυζάντιο ωφέλησε ή έβλαψε τον Ελληνισμό.

Όλοι μας από τα σχολικά και πανεπιστημιακά θρανία γαλουχηθήκαμε με την αντίληψη ότι Ελληνισμός και Χριστιανισμός είναι δύο οντότητες άρρηκτα δεμένες μεταξύ τους, και συνεπώς δεν είναι δυνατόν να υποστηρίξουμε την άποψη ότι Χριστιανισμός και Ελληνισμός υπήρξαν δύο τρόποι ζωής και σκέψεως διαμετρικά αντίθετοι και ότι ο πρώτος (ο Χριστιανισμός) ήταν εχθρός του δεύτερου. Σύμφωνα λοιπόν με την καθιερωμένη άποψη που μας διδάσκει η σημερινή κρατική μας παιδεία και που υποστηρίζεται από διακεκριμένες προσωπικότητες από τον χώρο της φιλολογίας και θεολογίας, όπως τον Σπυρίδωνα Ζαμπέλιο, τον Παναγιώτη Μπρατσιώτη, την Αικατερίνη Χριστοφιλοπούλου και άλλους, ο Ελληνισμός και ο Χριστιανισμός παντρεύτηκαν κάτω από ειδυλλιακές συνθήκες, και το πάντρεμα αυτό συντελέστηκε στους πέντε πρώτους αιώνες της χιλιόχρονης αυτοκρατορίας, που ονομάστηκε συμβατικά εκ των υστέρων Βυζάντιο. Εκ της συζεύξεως αυτής και της συγκράσεως στοιχείων ελληνικών και χριστιανικών έχουμε καινούργια δημιουργία, τον καλούμενο Ελληνοχριστιανικό Πολιτισμό. Οι υποστηρικτές αυτής της θεωρίας ισχυρίζονται ότι το Βυζάντιο ήταν Ελληνική αυτοκρατορία και ότι η Ελλάς καλοπερνούσε την εποχή εκείνη και ο Ελληνικός Πολιτισμός ευρίσκετο στη δόξα του. Θεωρώντας συνεπώς το Βυζάντιο ελληνικό, υποστηρίζουν τη συνέχεια του Ελληνισμού και επί Βυζαντίου, πιστεύοντας ότι ο Χριστιανισμός υπήρξε μία ομαλή μετεξέλιξη του Ελληνικού Πολιτισμού, ονομάζοντας όμως την από Βυζαντίου και έκτοτε κουλτούρα «ελληνορρωμαίικη». Είναι η γνωστή άποψη περί ρωμιοσύνης. Εκφραστές αυτής της απόψεως είναι μεταξύ άλλων ο πρωτοπρεσβύτερος Ιωάννης Ρωμανίδης, που έχει γράψει το βιβλίο «Ρωμηοσύνη», ο Αναστάσιος Φιλιππίδης, που έχει γράψει το βιβλίο «Ρωμηοσύνη ή βαρβαρότητα», ο Beck, που έχει γράψει το βιβλίο «Βυζαντινή Χιλιετία», ο Στήβεν Ράνσιμαν και άλλοι εξαίρετοι επιστήμονες.

Αυτή είναι, όπως εξετάσαμε αδρομερώς, η κατεστημένη ιστορική άποψη περί των σχέσεων του Ελληνισμού με τον Χριστιανισμό και το Βυζάντιο. Είναι όμως αυτή η πραγματικότητα; Η ανίχνευση της αλήθειας στο συγκεκριμένο ζήτημα είναι υψίστης σημασίας, διότι οι σχέσεις του Ελληνισμού με το Βυζάντιο και τον Χριστιανισμό δεν είναι ένα στενά ιστορικό θέμα αλλά ζήτημα εθνικής αυτογνωσίας. Με μελέτη αρκετών βιβλίων περί Βυζαντίου (άλλων από των προαναφερθέντων) δίνει μια διαφορετική εικόνα για τη Βυζαντινή περίοδο και για τις σχέσεις Ελληνισμού και Χριστιανισμού, από την εικόνα που μας δίδεται στα σχολικά βιβλία.

Ρίχνοντας μια σύντομη ματιά στους Βυζαντινούς χρονογράφους μπορούμε να ανακαλύψουμε πράγματα εντελώς συγκλονιστικά που αλλάζουν την όλη εικόνα που έχουμε στο μυαλό μας. Επί παραδείγματι, ο Ευνάπιος μας πληροφορεί: «τα τε των ιερών ευφανέστατα καταστρέφων και τα των Χριστιανών ανέγειρων οικήματα» (δηλαδή κατέστρεφαν τα ιερά των αρχαίων και ανέγειραν κτίσματα Χριστιανών). Ο Λιβάνιος μας πληροφορεί ότι ο αυτοκράτορας Κωνστάντιος Β «επιβάλλει αύθις ποινήν θανάτου εις τους θύοντας, και τα ιερά και ναούς τους μεν έκλεισε, τους δε κατέσκαψε, τους δε βεβήλους αποφήνας ενοικείν έδωκεν», δηλαδή επέβαλε ποινή θανάτου σε όσους έκαναν αρχαίες ιεροπραξίες, άλλους ναούς τους έκλεισε, άλλους τους γκρέμισε και άλλους τους παρέδωσε να κατοικούν πόρνες, ενώ οι ιερείς της Ελληνικής θρησκείας κατά την πρωτοβυζαντινή περίοδο «ή σιγάν ή τεθνάναι δει», δηλαδή ή να σωπάσουν ή να πεθάνουν. Ο Αμμιανός Μαρκελίνος μας περιγράφει το ελληνικό ολοκαύτωμα που γινόταν επί Βυζαντίου στη Σκυθόπολη. Γράφει: «Αρκούσε να κατηγορηθεί κάποιος από κακόβουλο ρουφιάνο ότι φορούσε αποτρεπτικό φυλακτό ή ότι κάποιος είδε να κάθεται κοντά σε αρχαίους τάφους ή ερείπια, για να καταδικασθεί σε θάνατο σαν ειδωλολάτρης ή νεκρομάντης. Και από τα πιο απομακρυσμένα σημεία της αυτοκρατορίας σέρνονταν δεμένοι με αλυσίδες αμέτρητοι πολίτες κάθε ηλικίας και κοινωνικής τάξης. Και από αυτούς πολλοί πέθαιναν στη διαδρομή ή στις ανά τόπους φυλακές. Και όσοι κατόρθωναν να επιζήσουν κατέληγαν στη Σκυθόπολη, μια απόκεντρη πόλη της Παλαιστίνης, όπου είχαν στηθεί τα όργανα των βασανιστηρίων και των εκτελέσεων», ενώ ο Ζώσιμος μας πληροφορεί για το τι γινόταν επί Θεοδοσίου: «Και από παντού ακούγονταν κραυγές απελπισίας και θρήνος. Τα θύματά τους καταδικάζονταν σε θάνατο δίχως νόμιμες δίκες και αρπάζονταν οι περιουσίες τους, αφήνοντας τις γυναίκες και τα παιδιά τους στον δρόμο», ενώ ο Σωζομενός μας πληροφορεί: «των Ελληνιστών μικρού πάντες διεφθάρησαν (=δολοφονήθηκαν) και οι μεν πυρι, οι δε ξίφει απολέσθαι προσετάχθησαν. Παραπλησίως δε διά την αυτήν αιτίαν διεφθάρησαν οι ανά πάσαν την αρχομένην λαμπρώς φιλοσοφούντες. Αλλά και εις μη φιλοσόφους εσθήτι δε εκείνων χρωμένους εχώρει ο φόνος», δηλαδή εδώ μας πληροφορεί ότι οι ελληνιστές και οι φιλόσοφοι δολοφονούνταν.

Τι γίνεται λοιπόν εδώ; Ο Χριστιανισμός επεβλήθη δια της βίας, όπως παρατηρούμε από τα παραπάνω αποσπάσματα, ή έγινε μια ομαλή σύζευξη Ελληνισμού και Χριστιανισμού κατά τους πρώτους βυζαντινούς αιώνες, όπως μας διδάσκει η κρατική παιδεία; Πλην των βυζαντινών χρονογράφων πολλοί σύγχρονοι επιφανείς ιστορικοί και κριτικοί μάς δίνουν μια διαφορετική εικόνα για τη βυζαντινή περίοδο. Επί παραδείγματι, ο παγκοσμίου φήμης φιλόσοφος Κορνήλιος Καστοριάδης σε μια σημαντικότατη διάλεξή του αμφισβητούσε τις γνωστές απόψεις για τη δόξα της βυζαντινής περιόδου και πρέσβευε ότι η βυζαντινορθόδοξη παράδοση αποτελεί τροχοπέδη για την ανάπτυξη του νεοελληνικού έθνους και ότι το νεοελληνικό κράτος κρέμεται απ’ το Βυζάντιο, που δεν έχει να επιδείξει καμμιά πνευματική σχέση με την κλασσική αρχαιότητα, της οποίας δεν μπόρεσε να δώσει συνέχεια. Ο Καστοριάδης εξηγεί σαφέστατα το γιατί η Ελλάς δεν προχωρεί πολιτισμικά και καυτηριάζει τη σύγχρονη πραγματικότητα. Λέει σχετικά: «Η διπλή και ταυτόχρονη αναφορά στην αρχαία Ελλάδα και στο Βυζάντιο, που απετέλεσε το επίσημο “πιστεύω” του νεοελληνικού κράτους και του πολιτιστικού κατεστημένου της χώρας, οδήγησε και οδηγεί σε αδιέξοδο, κατά πρώτο και κύριο λόγο διότι οι δύο αυθεντίες που επικαλείται βρίσκονται σε διαμετρική αντίθεση μεταξύ τους. Ο αρχαίος Ελληνικός Πολιτισμός είναι πολιτισμός ελευθερίας και αυτονομίας. Ο Βυζαντινός Πολιτισμός είναι πολιτισμός θεοκρατικής ετερονομίας, αυτοκρατορικού αυταρχισμού και πνευματικού δογματισμού. Στο Βυζάντιο δεν υπάρχουν πολίτες, αλλά υπήκοοι του αυτοκράτορα, ούτε στοχαστές, μόνο σχολιαστές ιερών κειμένων. Η προσπάθεια συνδυασμού και συμφιλίωσής τους δεν μπορούσε παρά να νεκρώσει κάθε δημιουργική προσπάθεια και να οδηγήσει σε έναν στείρο σχολαστικισμό, όπως αυτός που χαρακτήρισε το πνευματικό κατεστημένο της χώρας επί ενάμιση σχεδόν αιώνα μετά την ανεξαρτησία και που επαναλάμβανε τα χειρότερα μιμητικά στοιχεία του Βυζαντίου. Για ένα πράγμα είμαι βέβαιος: Αυτό που από την ελληνική ιστορία διαδόθηκε, γονιμοποίησε τον κόσμο και παραμένει σημείο αναφοράς και πηγή έμπνευσης είναι η αρχαία ελληνική δημιουργία» (εφ. Ελευθεροτυπία, 21-8-94).

Πλην τούτων, ο Καστοριάδης σε συνέντευξή που έδωσε στην ίδια εφημερίδα (27-4-94) δήλωσε τα εξής: «Το Βυζάντιο είναι μια ανατολική θεοκρατική μοναρχία. Στο Βυζάντιο η πολιτική ζωή περιορίζεται στις ίντριγκες της Κωνσταντινουπόλεως, του αυτοκράτορα, των “δυνατών” και των ευνούχων της αυλής. Και βεβαίως στα σχολικά μας βιβλία δεν αναφέρουμε ότι η βυζαντινή αυλή είχε ευνούχους, όπως η αυλή του Πεκίνου».

Οι απόψεις αυτές του Καστοριάδη έρχονται σε πλήρη αντίθεση με την καθιερωμένη άποψη περί Βυζαντίου και ασφαλώς λέγονται από έναν άνθρωπο όχι τυχαίο, αλλά από διεθνούς φήμης φιλόσοφο. Αλλά και άλλοι ασκούντες κριτική στο Βυζάντιο ισχυρίζονται ότι επί των ημερών του το μέγεθος των καταστροφών που υπέστη το ελληνικό ούτε οι ορδές των Τούρκων αργότερα δεν το πέτυχαν. Επιτρέψτε μου όμως σ’ αυτό το σημείο να αναφέρω ορισμένα αποσπάσματα από έργα διακεκριμένων επιστημόνων που κινούνται στον χώρο τούτο, ώστε και εσείς που παρευρίσκεσθε σήμερα εδώ να λάβετε μια σαφή γνώση για την κριτική κατά του Βυζαντίου που ασκείται από ορισμένους. Ο δρ. Φιλοσοφίας στο πανεπιστήμιο του Λονδίνου PhillipSherrard αξιολογεί το Βυζάντιο ως εξής: «Το Βυζάντιο σαν κράτος χριστιανικό ήταν ένας εχθρός του Ελληνισμού και σ’ όλη τη διαδρομή της ιστορίας του (πάλι με ελάχιστες εξαιρέσεις) αντιμετώπισε με εχθρότητα τις φιλοσοφικές, θρησκευτικές και ηθικές ιδέες της αρχαιότητας – με εχθρότητα που εκδηλώθηκε με το κλείσιμο της Φιλοσοφικής Σχολής των Αθηνών από τον αυτοκράτορα Ιουστινιανό τον 6ο αιώνα. Η εχθρική αυτή στάση απέναντι σε κάθε τι το ελληνικό υποστηριζόταν ιδιαίτερα από τους κύριους φορείς της χριστιανικής παράδοσης του Βυζαντίου, τους μοναχούς».

Η γνωστή συγγραφέας Λιλή Ζωγράφου στο κλασσικό πια έργο της «Αντιγνώση, τα Δεκανίκια του Καπιταλισμού» αναφέρει: «Γιατί θεωρήθηκε απαραίτητο να ξεριζωθεί η Ελληνική Παιδεία προκειμένου να επιβιώσει ο Χριστιανισμός; Πώς έδρασε όμως ο Χριστιανισμός σαν βαρβαρική επιδρομή; Και γιατί λειτούργησε σαν καταλύτης κάθε ελληνικού στοιχείου, μετερχόμενος μέσα που μόνο ο ναζισμός μεταχειρίστηκε; Αυτός είναι ο στόχος του βιβλίου τούτου: Η απομυθοποίηση μιας απάτης, όπως στάθηκε η χριστιανική θρησκεία, που γίνεται θεμέλιο του καπιταλισμού. Και που δεν θα μπορούσε να επιβιώσει χωρίς την κατάλυση του ελληνικού ορθολογισμού. Το να ήσουν “Έλλην” στους δώδεκα πρώτους αιώνες του Χριστιανισμού ή με το να σου απέδιδαν αυτόν τον χαρακτηρισμό εξαιτίας της παιδείας σου, είχε τις ίδιες συνέπειες με το να ήσουν μανιχαϊστής στον μεσαίωνα, Εβραίος στην άνοδο και επικράτηση του ναζισμού στην Ευρώπη ή κομμουνιστής σήμερα σε ένα φασιστικό κράτος».

Ο Κάρολος Μαρξ διατυπώνει την άποψη ότι «ο Χριστιανισμός μόνο πάνω στο πτώμα του Ελληνισμού μπορούσε να εγκαθιδρυθεί», ενώ ο μεγάλος ψυχολόγος Φρόυντ στο έργο του Μωυσής και Μονοθεϊσμός» γράφει ότι «με το να ασπαστεί τον Εβραϊκό μονοθεϊσμό αυτός ο υπέρτατα προικισμένος ελληνικός λαός διέλυσε τον πολιτισμό του και την αρχή της φιλοσοφικής του σκέψης». Ο Εμμανουήλ Ροΐδης έκρινε το Βυζάντιο λέγοντας ότι οι Βυζαντινοί ιερείς «έκαιον ανθρώπους, συνεμάχουν μετά των τυράννων, έσφαζον τους φιλοσόφους, συνέτριβον αγάλματα και ναούς και προέγραφον πάσαν επιστήμην. Η Εκκλησία είχε κηρύξει άσπονδον κατά της επιστήμης πόλεμον». Ο Μάριος Ποτλής, καθηγητής του εκκλησιαστικού δικαίου, ανέφερε: «Πράγμα απίστευτον, δυστυχώς όμως αληθέστατον, ουδεμία επιστημονική επίδοσις και ενέργεια αναφαίνεται καθ’ όλην την μακράν ταύτην περίοδον. Εκτός ολίγων εξαιρέσεων, νους στείρος και άγονος, μάθησις ως επί το πολύ ατελής, συνήθως δε επιπόλαιος, επί πάσι δε έλλειψις κρίσεως, μεθόδου και καλλιτεχνίας είναι ο εν γένει χαρακτήρ των Βυζαντινών καθ’ όλους σχεδόν τους κλάδους εις ους επεδόθησαν», ενώ ο Εμμανουήλ Αντωνιάδης στην εφημερίδα του Αθηνά ομιλεί με αυστηρότητα για το Βυζάντιο, γράφοντας: «Εγώ νομίζω ότι οι άνθρωποι αυτοί (οι Βυζαντινοί) ήσαν προορισμένοι να ευνουχίσουν τον ανθρώπινον νουν».

Κατά τους προαναφερθέντες μάλιστα ιστορικούς, αλλά και άλλους πολλούς που δεν αναφέρω για λόγους συντομίας, ο Ελληνισμός και Χριστιανισμός είναι δύο ξεχωριστά πράγματα και ο Χριστιανισμός υπήρξε εχθρός του Ελληνισμού. Αξιοσημείωτο είναι ότι την άποψη αυτή υποστηρίζουν και οπαδοί του Βυζαντίου και του Χριστιανισμού. Επί παραδείγματι, ο διακεκριμένος καθηγητής της Βυζαντινής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών Νικόλαος Τωμαδάκης αναφέρει: «Ο Χριστιανισμός υπήρξε πολέμιος κατά κύριον λόγον του Ελληνισμού ως ζωής και ως σκέψεως. Έβλεπεν εις αυτόν ελευθέραν την αμαρτίαν όχι μόνον εις την καθ’ ημέραν πράξιν, αλλά και εις το φιλέρευνον πνεύμα, το οποίον ήγεν εις την φιλοσοφίαν. Το ότι διά τους Έλληνας η αλήθεια δεν ήτο σταθερά και εξ αποκαλύψεως αλλ’ εύρημα της ανθρωπίνης διανοίας, τούτο δεν συνεχώρει ο Χριστιανισμός. Η μεγαλυτέρα διαβολή την οποίαν ενήργησε κατά του κλασσικού κόσμου είναι η εμφάνισις αυτού ως ειδωλολατρικού. Λατρείαν των ειδώλων, δι’ ήν κατηγόρουν τα συναξάρια τους μη Χριστιανούς, δεν εγνώρισαν οι Έλληνες», ενώ ο αρχιμανδρίτης Επιφάνειος Θεοδωρόπουλος τόνιζε: «Δεν βλέπομεν συγγενείας και συζεύξεις μεταξύ Ελληνισμού και Χριστιανισμού, αλλά χάσματα και αβύσσους. Ο δεύτερος, ως νομίζομεν, είναι άρνησις και καταδίκη της ουσίας του πρώτου».

Το συνέδριο αυτό διοργανώθηκε για να δοθούν απαντήσεις στα παρακάτω ερωτήματα: Αυτό το ιστορικό μέγεθος που εμφανίσθηκε στην κλασσική Ελλάδα (φιλοσοφία, θέατρο, επιστήμη, ελευθερία, δημοκρατία, αθλητισμός) συνεχίσθηκε επί Βυζαντίου ή το Ελληνικό Πνεύμα τελούσε υπό συνεχή διωγμό; Ο Χριστιανισμός και το Βυζάντιο βοήθησαν ή έβλαψαν τον Ελληνισμό; Ο μεσαίωνας που ξεκίνησε τον 4ο αιώνα ήταν το αποτέλεσμα της σταδιακής επικράτησης του Χριστιανισμού ή οφειλόταν σε άλλους λόγους; Το Βυζάντιο ήταν μια περίοδος δόξας για τον Ελληνισμό ή ήταν μια σκοτεινή περίοδος φτωχή σε πνευματική δημιουργία; Αυτά τα ερωτήματα καλούνται οι εκλεκτοί προσκεκλημένοι να απαντήσουν. Μια σοβαρή τοποθέτηση προϋποθέτει πάνω απ’ όλα σεβασμό προς την αλήθεια και καθαρή ιστορική ματιά απαλλαγμένη από την ανάγκη επαλήθευσης ή τεκμηρίωσης προκατασκευασμένων ιδεολογημάτων. Ευχαριστώ.

 

                                                              


                                               
         

 

                                                                            

                    

                       

 

                                                                                

Add comment


Security code
Refresh

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ:

Επιτρέπεται η αναδημοσίευση μέρους ή όλων των αναρτήσεων της ιστοσελίδας ΠΕΛΑΣΓΟΙ-ΕΛΛΗΝΕΣ-ΑΛΒΑΝΟΙ – www.greeks-albanians.com σε ηλεκτρονικά μέσα επικοινωνίας με προϋπόθεση την αναφορά του αρθρογράφου και της ιστοσελίδας με ενεργό λινκ.

Απαγορεύεται η αναδημοσίευση μέρους ή όλων των αναρτήσεων της ιστοσελίδας ΠΕΛΑΣΓΟΙ-ΕΛΛΗΝΕΣ-ΑΛΒΑΝΟΙ – www.greeks-albanians.com σε έντυπα μέσα χωρίς τη γραπτή άδεια του κατόχου αυτής της ιστοσελίδας Μάριου Δημόπουλου.

Sunday the 20th - . Thanks to Joomla 2.5 templates by FTS