Η γλώσσα των ετεοκρητικών επιγραφών είναι η Αλβανική, η δεύτερη ετεοκρητική επιγραφή

Share


Η επιγραφή η οποία γράφτηκε, όπως αποδεικνύεται από το σχήμα των γραμμάτων, όχι πριν από το 400 π.Χ., βρέθηκε τον Ιούνιο του 1901 από τον Άγγλο
R. C. Bosanquet στην τρίτη ακρόπολη της Πραισού μεταξύ των ερειπίων του τείχους του περιβάλλοντος το τέμενος κατά την βόρεια είσοδο. Δημοσιεύθηκε από τον R. S. Conway στην Επετηρίδα της Βρετανικής Αρχαιολογικής Σχολής Αθηνών (τόμος 8ος 1901-1902, σελ. 126).

 

Η επιγραφή πρέπει να αναγνωστεί ως εξής:

ΟΝΑ ΔΕ ΣΙ Ε ΜΕΤΕ ΠΙΜΙ ΤΣΦΑ[Κ ΔΟ[Θ] [ΦΑ]ΡΑ ΛΑ ΦΡΑΙΣΟΙΙΝΑ [ΔΟ] ΡΕΣΤ[Ι] [ΔΕ] ΤΟΡΣΑΡ ΔΟ ΦΣΑΝΟ ΣΑ Τ Ο ΙΣΣΤΕ ΦΕΣΙΑ ΜΥΝ ΑΝΙ ΜΕ ΣΤΕ ΠΑΛΥΝ ΓΥΤ ΑΤ ΣΑ ΝΟΜΟΣΕ ΛΟΣ ΦΡΑΙΣΟΝΑ[ς ΤΣΑΑ ΔΟ ΦΤΕΝ. ……ΜΑ ΠΡΑ Ι ΝΑ Ι ΡΕΡΕ ……ΝΤΙΡ ΑΝ ……ΙΑΣΚΕΣ ……ΙΟΤ. ……

 

Η μετάφραση της επιγραφής στην Αλβανική είναι η εξής:

Ούνα, (Ουνί), δε σι τε μέτε bίμι τσφακ (τσφακ bίμι τε μέτε). Dο φάρα λα Φραίσοjίν. Dο ρέστι (ρουν, ρούεjτι) δε τερσέρ (τερσάν). Dο φσάνου (σαν, σάου), sα τ’ ου ίστε φεστίj (βεστίρε) (με) μουν ανί με (μbε) κετέ (τσ’τε) παλούν (με) γούjτ ατ(έ), sα (κε) *νόμοsε (νόμετε) λος Φραισόναsε. Τσα dο φτον. ……μα πρα ι να ι ρέρε ……πρεj ρέρεjετ ……νdιέρ (νd’)αν(ε) ……ι αsκέ s ……jo τ …… 

Μετάφραση στη Νεοελληνική:

Πείνα (σιτοδεία) η δε βροχή μέτρια (ελλιπή) σοδειά των σιτηρών προμηνύει. Κάποιες φατρίες (οικογένειες) εγκατέλειψαν την Πραισία. Κάποιες κατακρατούν (μη πουλώντας) και αυτή τη βρίζα (βρόμη). Κάποιες γογγύζουν, όσο και αν σε αυτούς ήταν δύσκολο να ζητάνε τώρα εν μέσω τούτου του θορύβου να καταδιώκουν αυτούς, όσοι τους νόμους εμπαίζουν των Πραισίων. Άλλοι κάποιοι φιλεύουν (εστιάζουν) μάλλον συγγενή αυτών κάποιον ισχυρό ……παρά των ισχυρών ……μέχρι τέλους ……σε αυτούς κανένα ……όχι ……

 

 

ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΩΝ ΛΕΞΕΩΝ:

1. ΟΝΑ ονα (με προφορά του ο ως ου, ουνα), όνομα θηλυκό ονομαστική ενικού = αλβανικό ουνί-α (uni, γκεγκικά), ουρί-α (uri-a, τοσκικά), ού-νι, ού-jα ‘πείνα, λιμός’.

 

2. ΔΕ δε, σύνδεσμος συμπλεκτικός = αλβανικό δε (dhe) Γκεγκιστί προφέρεται dε ή νdε. Υπάρχει και το εδέ (edhe).

 

3. ΣΙ σι, όνομα αρσενικό ονομαστική ενικού = αλβανικό σι και έναρθρα σί-ου (shi-u)που σημαίνει ‘βροχή’.

 

4. Ε ε, σύνδεσμος συμπλεκτικός ε = και. Το Ε όμως μπορεί να είναι το άρθρο που στην Αλβανική πάντοτε προηγείται του επιθέτου. Ε ΜΕΤΕ αιτιατική ενικού αντί του σημερινού τε μέτε.

 

5. ΜΕΤΕ μετε, επίθετο = αλβανικό μέτε (metë) που σημαίνει ‘ελλιπής’.

 

6. ΠΙΜΙ πιμι, ουσιαστικό = αλβανικό bίμ-ι και bίμε-α που σημαίνει ‘το φυόμενο, το φυτό’ και ‘ο πρώτος θερισμός’. Από το ρήμα bίj (mbij)που σημαίνει ‘φύω, καλλιεργώ’.

 

7. ΤΣΦΑ[Κ. τσφακ, ρήμα 3ο ενικό οριστικής ενεστώτα = αλβανικό τσφακ (shfaq – çfaq) το οποίο σημαίνει ‘κάνω κάτι φανερό, αποκαλύπτω, φανερώνω’.

 

8. ΔΟ[Θ] δοθ, αντωνυμία αόριστη άκλιτη = αλβανικό dο με το πρόσφυμα –θ (dοθ), όπως στα ΟΘ, οθ και ΑΙΘ, αϊθ της Πελασγικής επιγραφής της Λήμνου. Το dο (και νdο και νο) και με το νε (një) (= ένας), dονέ, νdονέ (ndonjë), νdονί, νονέ, νονί και νόj σημαίνει κάποιος.

 

9. [ΦΑ]ΡΑ φαρα, ουσιαστικό θηλυκό ενικός ονομαστική = αλβανικό φάρε-α (farë), το οποίο σημαίνει 1ον το σπέρμα και 2ον το γένος, τη φυλή, την οικογένεια.

 

10. ΛΑ λα, 3ο ενικό αόριστου οριστική ρήματος = λα (la) και λαν (γγκεγκικό) ή λε (lë)(τοσκικό) που σημαίνει ‘αφήνω, εγκαταλείπω, παραχωρώ, επιτρέπω’. Ο αόριστος του ρήματος λα κλίνεται στην οριστική ως εξής: ενικός 1) λάσελάτσε), 2) λε, 3) λα, πληθυντικός 1) λάμε, 2) λάτε, 3) λάνε. Ο ετεοκρητικός τύπος ΛΑ 3ο ενικό αόριστου οριστική ρήματος συμφωνεί ακριβώς προς το σημερινό αλβανικό. Ότι πρόκειται εδώ περί αορίστου και όχι περί ενεστώτα πείθουν η έννοια και ο επόμενος αόριστος ΦΣΑΝΟ.

 

11. ΦΡΑΙΣΟΙΙΝΑ Φραϊσοϊινα, Φραϊσοjινα. Είναι αυτό, φαίνεται, το όνομα όλης της περιοχής. Παρακάτω προκύπτει το όνομα της πόλεως ΦΡΑΙΣΟΝΑ, Πραισών. Η πόλη λοιπόν λεγόταν Φραϊσόνα και η περιοχή Φραϊσοjίνα κατά το Κόρινθος, Κορινθία.

 

12. [ΔΟ] δο. Δες 8. Ο Θωμόπουλος συμπληρώνει έτσι το ελλείπον υποκείμενο του επόμενου ρήματος ΡΕΣΤ κατ’ αναλογία προς τις υπόλοιπες προτάσεις.

 

13. ΡΕΣΤ[Ι] ρέστ(ι). Ρήμα, 3ο ενικό ενεστώτα οριστικής (αν δεχθούμε ΡΕΣΤ) ή αορίστου (αν συμπληρώσουμε ΡΕΣΤ[Ι]) = αλβανικό ρεστ (resht) ή ρέστι που σημαίνει ‘επέχω, κωλύω, κρατώ, αποσύρω’. Το ΡΕΣΤ σημαίνει εδώ ‘κρατώ, διακατέχω, δεν δίνω, δεν πουλώ’.

 

14. [ΔΕ] δε. Ο Θωμόπουλος εικάζει ΔΕ (δες 2). Εδώ σημαίνει ‘ακόμα και’.

 

15. ΤΟΡΣΑΡ τορσαρ, όνομα ουσιαστικό αιτιατική ενικού άναρθρη, το αλβανικό τερσέρε-α, τερσέρ (και dρεσέρ, τρεσέρ), γκεγκικό τερσάνε-α που σημαίνει ‘η βρίζα, η βρόμη’.

 

16. ΔΟ δο. Δες 8.

 

17. ΦΣΑΝΟ φσανο, 3ο ενικό αόριστος οριστική του αλβανικού ρήματος φσάj (fshaj) που σημαίνει ‘στενάζω, αναστενάζω, γογγύζω’. Το ρήμα στον ενικό του αορίστου κλίνεται ως εξής: 1) φσάνα, 2) φσάνε, 3) φσάνι. Ο σχηματισμός του 3ου ενικού της οριστικής του αορίστου σε –ου (= πελασγικό Ο = ου) αντί του συνήθους –ι βρίσκεται και σήμερα στην Αλβανική επί θεμάτων που λήγουν σε φωνήεν ή ουρανικό σύμφωνο, όπως λακ, λάj, που σημαίνει ‘διαβρέχω’ και στον 3ο ενικό του αορίστου κάνει λάγου και πι που σημαίνει ‘πίνω’ και στον 3ο ενικό του αορίστου κάνει πίου.

 

18. ΣΑ σα, αλβανικό sα, που σημαίνει ‘όσο’. Αναφορική αντωνυμία και για τα δύο γένη άκλιτη στον ενικό.

 

19.20. ΤΟ, Τ’ Ο = αλβανικό τ’ ου, δηλαδή τ(ε)ου. Το μόριο τε στην αλβανική προτάσσεται της υποτακτικής, όπως sα τ(ε) dούας = όσα αν θέλεις. Το Ο = αλβανικό ου, αντωνυμία προσωπική 3ου προσώπου δοτική πληθυντικού.

 

21. ΙΣΣΤΕ ισστε = αλβανικό ίστε (ishtë) 3ο ενικό παρατατικού του ρήματος jαμ (jam) που σημαίνει ‘είμαι’. Εδώ βρίσκεται σε υποτακτική λόγω του Τ. Η οριστική και υποτακτική του παρατατικού κλίνονται ομοίως. Το διπλό σίγμα του ετεοκρητικού ΙΣΣΤΕ αντιστοιχεί προς το δασύ σ του αλβανικού ίστε.

ΣΑ Τ Ο ΙΣΣΤΕ, αλβανικό sα τ’ ου ίστε, σημαίνει ‘όσο και αν ήταν σε αυτούς’.

 

22. ΦΕΣΙΑ φεσια. Υπάρχει στην αλβανική όχι η ίδια λέξη αλλά ανάλογα, το επίρρημα φεστίj που σημαίνει ‘δύσκολα’ (έστε φεστίj = είναι δύσκολο), το επίθετο φεστίρε (και βεστίρε) (i vështirë)που σημαίνει ‘δύσκολος’ και το ουσιαστικό ουδέτερο φεστίρετε που σημαίνει ‘η δυσκολία’. Κατ’ αναλογία τούτων μπορεί κάποιος να δεχθεί ετεοκρητικό ουσιαστικό ΦΕΣΙΑ φεσί-α = η δυσκολία.

 

23. ΜΥΝ μουν. Ο Θωμόπουλος θεωρεί ότι η ετεοκρητική αυτή λέξη είναι το αλβανικό ρήμα μουν, μούj, μουνd (mund)που σημαίνει ‘μπορώ, είμαι ισχυρός, καταβάλλω, νικώ’. Αλλά στην αρχαιότητα είχε τη σημασία του αλβανικού ρήματος μουνdόj (mundoj), μουνdόν, μουνόν, ‘ζητώ, προσπαθώ’. Εδώ το ΜΥΝ είναι απαρέμφατο.

 

24. ΑΝΙ ανι, επίρρημα χρόνου, αλβανικό ανί αντί τανί (tani) που σημαίνει τώρα.

 

25. ΜΕ με πρόθεση = αλβανικό με ή μbε.

 

26. ΣΤΕ στε, αντωνυμία δεικτική αιτιατική ενικού αρσενικό ‘τούτον’, αλβανικό κετέ (këte), κτε, τσ’τε, προφορά του κ ως τς, από όπου το ετεοκρητικό ΣΤΕ.

 

27. ΠΑΛΥΝ παλουν, ουσιαστικό αρσενικό αιτιατική ενικού άναρθρη, αλβανικό παλούν που σημαίνει ‘θόρυβος’.

 

28. ΓΥΤ γουτ, απαρέμφατο = αλβανικό γούιτ του ρήματος γούαj (gjah), γούj που σημαίνει ‘θηρεύω, διώκω’.

29. ΑΤ ατ, αλβανικό ατ και ατέ, αντωνυμία δεικτική ενικός αιτιατική αρσενικού που σημαίνει ‘αυτόν, εκείνον’. Ονομαστική αΐ (ai).

 

30. ΣΑ σα, αλβανικό sα που σημαίνει ‘όσος’. Δες 18.

 

31. ΝΟΜΟΣΕ νομοσε, ουσιαστικό αρσενικό αιτιατική πληθυντικού άναρθρη που σημαίνει ‘νόμους’. Στη σημερινή Αλβανική ο νόμος εκτός από ligjλέγεται νομ, πληθυντικός νόμε (άναρθρος), νόμ-ι, πληθυντικός νόμε-τε (έναρθρος). Τύπος νόμοσε δεν απαντάται στη σημερινή Αλβανική. Υπάρχουν όμως σχηματισμοί άναρθρου πληθυντικού όμοιοι προς το ετεοκρητικό ΝΟΜΟΣΕ, όπως κόπος, πληθυντικός κόποsε, που σημαίνει ‘κόπος’, μες, πληθυντικός μέsε, που σημαίνει ‘μέση’, πρας, πληθυντικός πράsε που σημαίνει ‘πράσο’.

 

32. ΛΟΣ λος, ρήμα 3ο ενικό ενεστώτα οριστικής, αλβανικό λος (loz) που σημαίνει ‘εμπαίζω, χλευάζω’.

 

33. ΦΡΑΙΣΟΝΑ., Φραισονα,. Αποδιδόμενο στο ΝΟΜΟΣΕ αναγκαία βρίσκεται στη γενική. Έτσι πρέπει να συμπληρώσουμε ΦΡΑΙΣΟΝΑ[Σ], ‘της Πραισού’, αν πρόκειται περί της πόλεως, ή ΦΡΑΙΣΟΝΑ[ΣΕ], ‘Πραισίων’, αν πρόκειται περί των κατοίκων. Το εθνικό ΦΡΑΙΣΟΝΑ[ΣΕ] σχηματίζεται κατά το σημερινό αλβανικό Αθίνα ‘Αθήναι’, Αθίνας ‘Αθηναίος, Αθηναίοι’, Αθίναsε ‘Αθηναίων’.

 

34. ΤΣΑΑ, τσαα, αλβανικό τsα (ç), αντωνυμία αόριστη άκλιτη που σημαίνει ‘κάποιος, κάποιοι’.

 

35. ΔΟ δο, αλβανικό dο. Δες 8.

 

36. ΦΤΕΝ φτεν, ρήμα 3ου ενικού οριστικής ενεστώτα ή παρατατικού, αν αναγνώσουμε ΦΤΕΝ, αορίστου, αν συμπληρώσουμε ΦΤΕΝΙ ή ΦΤΕΝΟ. Το ρήμα στη σημερινή αλβανική λέγεται φτον και φτόιj (ftoj)και σημαίνει ‘προσκαλώ σε συμπόσιο, συμποσιάζω, ιδιαίτερα επί γάμου’. Υπάρχει όμως ουσιαστικό φτέsε-α (ftesë) ‘πρόσκληση’ και φτέsεs ‘ο προσκαλών’, τα οποία διατήρησαν το ε του ετεοκρητικού θέματος ΦΤΕΝ.

 

Από το σημείο αυτό η ακριβής και κατά γράμμα παρακολούθηση του υπόλοιπου περιεχομένου της επιγραφής αποβαίνει ανέφικτη. Ωστόσο διαβάζουμε τις εξής λέξεις:

 

η 1. ΜΑ μα, επίρρημα, αλβανικό μα που σημαίνει ‘μάλλον’, μα ι μίρε (ma i mirë) = μάλλον καλός.Ο τύπος μα είναι γκέγκικος. Ο τόσκικος τύπος είναι με (me). Να προσεχθεί ότι στην ετεοκρητική επιγραφή υπάρχει ο γκέγκικος τύπος.

 

η 2. ΠΡΑΙ πραι. Υπάρχει αλβανικό επίρρημα πρα, πράj, πράι που σημαίνει ‘έπειτα, κατόπιν, λοιπόν’ και ρήμα πράj και πρανόj (pranoj)που σημαίνει: 1) πραΰνω, ησυχάζω κάποιον, 2) καταστρέφω, κλίνω, πλησιάζω προς το μέρος κάποιου, 3) περικυκλώνω, 4) καταστρέφομαι, αποθνήσκω.

 

η 3. ΝΑ να, αλβανικό να και νε (një), αντωνυμία αόριστη ονομαστική ή αιτιατική ενικός αρσενικού, που σημαίνει ‘ένας, ένα, κάποιος, κάποιον’.

 

η 4. Ι ι, αλβανικό ι. Μπορεί να είναι: 1) άρθρο ονομαστική αρσενικού προτασσόμενο των επιθέτων, μετοχών κ.λπ., 2) αντωνυμία προσωπική ενικός γενική και δοτική τρίτου προσώπου ‘ατο, ατ, ατς, ατ’ και 3) αιτιατική πληθυντικού της ανωτέρω αντωνυμίας ‘ατούς, ατάς’.

 

η 5. ΡΕΡΕ ρερε, αλβανικό ρέρε (rëre), μετοχή του bίε (bie)  που σημαίνει ‘πέφτω και χτυπώ, χτυπώ είτε δια της χειρός είτε δια ράβδου είτε δια όπλου’.

 

θ 1. [Π]ΡΕΙ πρει, αλβανικό πρέj (prej) ή πρέι και πέj ή πέι, πρόθεση συντασσόμενη με γενική, όπως πρέj μέjε (prej mejë) = παρ’ εμού, πρέj τέjε (prej tejë) = παρά εσού.

 

θ 2. ΡΕΡΕΙΕΤ ρερειετ. Άραγε το ΡΕΡΕΙΕΤ είναι έναρθρη γενική πληθυντικού του άνω ΡΕΡΕ που ο Θωμόπουλος το ερμηνεύει ‘ισχυρός’, ‘παρά των ισχυρών’, ή πρέπει να αναγνωσθεί ΡΕΡΕ ΙΕΤ; ΡΕΡΕ άναρθρη γενική ενικού, ΙΕΤ, αλβανικό jετ, πληθυντικός του jε που σημαίνει ‘άδεια’. Επομένως ΠΡΕΙ ΡΕΡΕ ΙΕΤ μπορεί να σημαίνει ‘παρά ισχυρού άδεια’.

 

ι 1. ΝΤΙΡ ντιρ, επίρρημα, αλβανικό νdιερ (dëri) (και γjερ) που σημαίνει ‘μέχρι’.

 

ι 2. ΑΝ αν, αλβανικό άνε-α (anë) που σημαίνει ‘μέρος, άκρα’. Πρβλ. αλβανικό ουjε-άνε = το άκρο, το τέλος του ύδατος. Να προέρχεται άραγε η λέξη Ωκεανός από το ουjε-άνε; (Ωκεανός = Ωκε-αν-ος = Ωκε-αν = ουjε-αν). Το ίδιο σημαίνει και το Ωγήν (Ησύχιος).

Στην Αλβανική νdιέρνd’άνε, νdιέράν σημαίνει ‘μέχρι τέλους, καθ’ ολοκληρία, ολοτελώς’.

 

ια 1. ΙΑΣΚΕΣ ιασκες, αλβανικό αsκούς (askush), αντωνυμία αόριστη που σημαίνει ‘κανένας’ (αιτιατική αsκένd), από το αρνητικό μόριο αs που σημαίνει ‘ούτε’ και την αντωνυμία κους (kush) που σημαίνει ‘κάποιος’. Στο αs υπάρχει το αρνητικό s = ου, όπως sjαμ = δεν είμαι, sbεν = δεν κάνεις κ.λπ.

Το Ι του ΙΑΣΚΕΣ είτε βρίσκεται ως j προθεματικό όπως στο jάτε-ι αντί άτε-ι ‘πατέρας’ κ.λπ. είτε ως αντωνυμία προσωπική 3ου προσώπου, ‘ατο, ατ, ατούς’.

 

ιβ 2. ΙΟΤ ιοτ. Έχουμε στην αλβανική 1) jου (ju) αντωνυμία προσωπική 2ου προσώπου ‘εσείς’, και jοτ, jότε ‘σος, ση’. 2) jο, επίρρημα αρνητικό ‘ου, όχι’ και jόκε.

 

Το θέμα της επιγραφής παρ’ όλο τον ακρωτηριασμό καταφαίνεται από το σωθέν τμήμα σαφώς. Επειδή επρόκειτο να επέλθει σιτοδεία, οι μεν των κατοίκων εγκατέλειπαν την Πραισό, αυτοί δε που δεν πουλούσαν το σιτάρι που είχαν κατακρατούσαν και αυτή τη βρόμη, άλλοι γόγγυζαν κατά αυτών που παρέβαιναν έτσι τους νόμους των Πραισίων, άλλοι εστίαζαν μόνο τους στενότερους συγγενείς ή τους οικειότερα προσκείμενους προς κάποιον ισχυρό. Καθώς έτσι είχαν τα πράγματα, οι αρχές δημοσίευσαν διά της επιγραφής αυτής διάταγμα απαγορεύοντας τα άτοπα και κανόνιζαν τα πράγματα.

 

Μάριος Δημόπουλος

Γλωσσολόγος-Εθνολόγος

Διατροφολόγος

ΜέλοςτουAmerican Council of Applied Clinical Nutrition

Add comment


Security code
Refresh

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ:

Επιτρέπεται η αναδημοσίευση μέρους ή όλων των αναρτήσεων της ιστοσελίδας ΠΕΛΑΣΓΟΙ-ΕΛΛΗΝΕΣ-ΑΛΒΑΝΟΙ – www.greeks-albanians.com σε ηλεκτρονικά μέσα επικοινωνίας με προϋπόθεση την αναφορά του αρθρογράφου και της ιστοσελίδας με ενεργό λινκ.

Απαγορεύεται η αναδημοσίευση μέρους ή όλων των αναρτήσεων της ιστοσελίδας ΠΕΛΑΣΓΟΙ-ΕΛΛΗΝΕΣ-ΑΛΒΑΝΟΙ – www.greeks-albanians.com σε έντυπα μέσα χωρίς τη γραπτή άδεια του κατόχου αυτής της ιστοσελίδας Μάριου Δημόπουλου.

Saturday the 29th - . Thanks to Joomla 2.5 templates by FTS